O‘zbekistonda YATT qanday ochiladi: yangi tadbirkorlar uchun to‘liq qo‘llanma

Yakka tartibdagi tadbirkor (YATT) — bu yuridik shaxs tashkil etmasdan tijorat faoliyatini amalga oshiruvchi jismoniy shaxsdir. Bunday format o‘zi uchun ishlashni, xizmat ko‘rsatishni yoki tovarlarni qonuniy asosda sotishni istagan va minimal ma’muriy yuklama bilan faoliyat yuritmoqchi bo‘lgan shaxslar uchun mos keladi. Ro‘yxatdan o‘tish jarayoni 30 daqiqadan ko‘p vaqt olmaydi, onlayn tarzda amalga oshiriladi va ustav kapitalini talab qilmaydi. Ushbu maqolada hujjatlarni tayyorlashdan boshlab guvohnoma olingandan keyingi dastlabki qadamlargacha bo‘lgan barcha bosqichlarni ko‘rib chiqamiz.

O‘zbekistonda kimlar YATT ochishi mumkin

18 yoshga to‘lgan, muomalaga layoqatli har qanday O‘zbekiston fuqarosi YATT sifatida ro‘yxatdan o‘tish huquqiga ega. Ushbu format quyidagi toifalar orasida ayniqsa ommalashgan:

• O‘z faoliyatini kengaytirishni istagan va o‘zini o‘zi band qilish chegaralaridan chiqib ketgan frilanserlar hamda mustaqil mutaxassislar.
• Kichik biznesni (savdo nuqtasi, ustaxona, internet-do‘kon va boshqalar) yo‘lga qo‘yayotgan yangi tadbirkorlar.
• Mijozlardan to‘lovlarni qonuniy ravishda qabul qilish va yetkazib beruvchilar bilan shartnoma asosida ishlashi kerak bo‘lgan mutaxassislar.

Yashash guvohnomasiga ega bo‘lgan chet el fuqarolari ham respublika hududida YATT sifatida ro‘yxatdan o‘tishi mumkin.

Nimani tanlash kerak: YATT, o‘zini o‘zi band qilgan shaxs yoki MChJ

Tashkiliy-huquqiy shaklni tanlash faoliyat hajmi va xodimlarni yollash rejalaringizga bog‘liq.

Agar aylanma mablag‘ hajmi o‘zini o‘zi band qilish chegarasidan chiqib ketgan bo‘lsa, ammo yuridik shaxs tashkil etish hali maqsadga muvofiq bo‘lmasa, murakkab boshqaruv tizimi va katta shtatga ehtiyoj bo‘lmasa, YATT eng maqbul variant hisoblanadi.

YATT uchun ruxsat etilgan faoliyat turlari

O‘zbekistonda YATT hech qanday cheklovsiz istalgan biznes turi bilan shug‘ullana olmaydi. Ruxsat etilgan faoliyat yo‘nalishlari Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 7-yanvardagi 152-son qarori bilan tasdiqlangan “Yakka tartibdagi tadbirkorlar shug‘ullanishi mumkin bo‘lgan faoliyat turlari ro‘yxati”da belgilangan (keyingi o‘zgartirishlar bilan). Ro‘yxatdan o‘tishdan oldin rejalashtirilgan faoliyat ushbu ro‘yxatga kirishini tekshirish zarur.

Ro‘yxatdan o‘tish statistikalariga ko‘ra, quyidagi sohalar eng ommabop hisoblanadi:

• Chakana savdo: oziq-ovqat do‘konlari, kiyim-kechak, maishiy texnika va kanselyariya mahsulotlari savdosi
• Avtomobil transportida yuk tashish
• Ta’lim xizmatlari: repetitorlik, til kurslari, imtihonlarga tayyorlash
• Turistik xizmatlar: ekskursiyalar tashkil etish, mehmon uylari
• Belgilangan qoidalar doirasida ayrim tovarlarni import qilish va sotish

Agar kerakli faoliyat turi ro‘yxatda mavjud bo‘lmasa, MChJni ro‘yxatdan o‘tkazish yoki faoliyat hajmi kichik bo‘lsa, o‘zini o‘zi band qilishni rasmiylashtirishni ko‘rib chiqish tavsiya etiladi.

YATT ochish uchun qanday hujjatlar kerak

Hujjatlar ro‘yxati minimal hisoblanadi, biroq tayyorgarlikning to‘liq bo‘lishi jarayon tezligiga ta’sir qiladi.

Ro‘yxatdan o‘tish uchun quyidagi hujjatlar kerak bo‘ladi:

1. O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi pasporti yoki biometrik ID-karta.
2. JShShIR.
3. Belgilangan shakldagi davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risidagi ariza.
4. Tasdiqlangan ro‘yxatdan faoliyat turi haqidagi ma’lumot.
5. Faoliyat yuritish manzili (uy manzilini ko‘rsatish mumkin).
6. Davlat boji to‘langanligi haqidagi hujjat.
7. ERI (agar ariza onlayn topshirilsa).

Elektron raqamli imzo qachon kerak bo‘ladi

ERI faqat YIDXP portali orqali ro‘yxatdan o‘tishda talab qilinadi. Uni Yagona integrator markazlari
(E-IMZO) orqali olish mumkin, jarayon bir ish kunini oladi. Agar ERI rasmiylashtirish rejangiz bo‘lmasa, Davlat xizmatlari markaziga shaxsan tashrif buyurib ham ro‘yxatdan o‘tish mumkin. Bunda ariza qo‘lda imzolanadi.

O‘zbekistonda YATT ochish tartibi: ro‘yxatdan o‘tish bo‘yicha bosqichma-bosqich qo‘llanma

Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish ikki usulda amalga oshiriladi: elektron hukumat portali YIDXP orqali yoki Davlat xizmatlari markaziga shaxsan murojaat qilish orqali. Har ikkala variant ham real vaqt rejimida ro‘yxatdan o‘tishni nazarda tutadi va odatda 30 daqiqadan oshmaydi.

YIDXP orqali onlayn tarzda YATT qanday ochiladi

O‘zbekistonda YATTni online ochish imkoniyati ro‘yxatdan o‘tish jarayonini sezilarli darajada soddalashtiradi. Bundan tashqari, elektron tarzda ariza topshirilganda davlat boji ham arzonroq bo‘ladi.

1. ERI oling. Pasport va USB qurilma bilan eng yaqin E-IMZO markaziga murojaat qiling. Kalit narxi taxminan 100 ming so‘mni tashkil etadi, tayyor bo‘lish muddati — bir ish kuni.
2. my.gov.uz portalida avtorizatsiyadan o‘ting. OneID yoki ERI yordamida tizimga kiring.
3. Ro‘yxatdan o‘tish xizmatini tanlang. Xizmatlar katalogidan “Tadbirkorlik subyektlarini ro‘yxatdan o‘tkazish” bo‘limini toping va “Yakka tartibdagi tadbirkorni ro‘yxatdan o‘tkazish” xizmatini tanlang.
4. Arizani to‘ldiring. Shaxsiy ma’lumotlarni, faoliyat manzilini kiriting va taklif etilgan ro‘yxatdan faoliyat turini tanlang. Shuningdek, o‘zingiz uchun qulay soliq tizimini ko‘rsating.
5. Arizani ERI bilan imzolang. Tizim shakllantirilgan hujjatni elektron raqamli imzo bilan tasdiqlashni taklif qiladi.
6. Davlat bojini to‘lang. To‘lovni onlayn to‘lov tizimlari orqali amalga oshirish mumkin. Elektron tarzda ariza topshirilganda davlat boji miqdoriga 10% chegirma qo‘llaniladi.
7. Natijani oling. Ariza ko‘rib chiqilgandan so‘ng, shaxsiy kabinetda ro‘yxatdan o‘tganlik haqida bildirishnoma va elektron shakldagi guvohnoma paydo bo‘ladi.

Davlat xizmatlari markazi orqali YATT qanday ochiladi

Bu usul ERIga ega bo‘lmagan yoki mutaxassis bilan bevosita muloqotni afzal ko‘radigan shaxslar uchun mos keladi.

1. Pasport (yoki ID-karta) va davlat boji to‘langanligini tasdiqlovchi hujjat bilan eng yaqin DXMga murojaat qiling.
2. Markaz xodimi arizani to‘ldirish va faoliyat turini tanlashda yordam beradi.
3. Kiritilgan ma’lumotlarni tekshiring va hujjatlarni imzolang.
4. Ro‘yxatdan o‘tish yakunlanishini kuting.

Shaxsan ro‘yxatdan o‘tishda muddat va xarajatlar:

• Muddat — hujjatlar to‘liq topshirilgandan keyin 30 daqiqagacha.
• Davlat boji standart miqdorda to‘lanadi, ya’ni onlayn ariza topshirilgandagi chegirma qo‘llanilmaydi.

Shunday qilib, onlayn ro‘yxatdan o‘tish odatda foydaliroq hisoblanadi: ham vaqt jihatidan (DXMga borish va navbat kutish talab qilinmaydi), ham xarajat jihatidan (davlat bojiga 10% chegirma mavjud).

O‘zbekistonda YATT ochish narxi

Davlat boji miqdori bazaviy hisoblash miqdori (BHM)ga bog‘langan. 2025-yil 1-avgust holatiga ko‘ra BHM 412 ming so‘mni tashkil etadi.

Qo‘shimcha xarajatlar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

• ERI olish — taxminan 100 ming so‘m.
• Hisob-kitob raqamini ochish — odatda bepul yoki bankka qarab ramziy to‘lov evaziga.
• Muhr tayyorlash (ixtiyoriy) — 50 ming so‘mdan boshlab.

To‘lovni amalga oshirishdan oldin yakuniy summani YIDXP tizimida yoki DXMda qayta tekshirish tavsiya etiladi, chunki BHM miqdori Prezident farmonlari bilan davriy ravishda yangilanib turadi.

Soliq tizimini qanday tanlash kerak

Soliq rejimini ariza topshirishdan oldin tanlab olish tavsiya etiladi, chunki bu soliq yuklamasi va hisobot topshirish tartibiga ta’sir qiladi.

O‘zbekistonda YATT uchun ikkita asosiy variant mavjud:

• Aylanmadan olinadigan soliqni to‘lash — yillik aylanmasi 1 milliard so‘mgacha bo‘lgan yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun aylanmadan olinadigan soliq stavkasi 1 foiz etib belgilangan.
• Agar yakka tartibdagi tadbirkorning tovarlar (xizmatlar) realizatsiyasidan olgan daromadi soliq davrida 1 milliard so‘mdan oshsa, QQS hamda foyda solig‘i to‘lanadi.

Aylanma bo‘yicha amaldagi stavkalar va chegaraviy miqdorlar O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasining rasmiy saytida e’lon qilinadi. Ariza topshirishdan oldin amaldagi shartlarni qayta tekshirish tavsiya etiladi, chunki parametrlar vaqti-vaqti bilan o‘zgartirib boriladi.

YATT ro‘yxatdan o‘tkazilgandan keyin nima qilish kerak

Faoliyatni to‘liq boshlash uchun yana bir nechta bosqichlarni bajarish zarur:

• Hisob-kitob raqamini ochish. Hisob-kitob raqami naqdsiz to‘lovlarni qabul qilish, yuridik shaxslar bilan ishlash va soliqlarni to‘lash uchun kerak bo‘ladi. Pasport va YATT ro‘yxatdan o‘tganligi haqidagi guvohnoma bilan bankka murojaat qiling. Aksariyat banklar hisob raqamini 1–2 ish kuni ichida ochadi.
• Soliq organida hisobga qo‘yilish. Agar ro‘yxatdan o‘tish YIDXP orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, ma’lumotlar avtomatik ravishda soliq organlariga yuboriladi. Agar ro‘yxatdan o‘tish DXM orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, soliq.uz saytidagi shaxsiy kabinet orqali ma’lumotlar to‘g‘ri yuborilganini tekshirib ko‘ring.
• Kassa apparati va to‘lov terminali. Nazorat-kassa texnikasidan foydalanish majburiyati faoliyat turi va hisob-kitob shakliga bog‘liq. Agar YATT chakana savdo yoki umumiy ovqatlanish sohasida jismoniy shaxslardan naqd pul qabul qilsa, odatda onlayn kassa majburiy hisoblanadi. Bank kartalarini qabul qilish uchun POS-terminal ulash ixtiyoriy, biroq bu mijozlar uchun qulaylik yaratadi va savdo hajmini oshiradi.

Biznesni rivojlantirish uchun mablag‘ni qayerdan olish mumkin

Hatto foydali biznesda ham ayrim davrlarda joriy xarajatlarni tezkor qoplash zarurati paydo bo‘ladi — masalan, xodimlarga ish haqi to‘lash yoki tovar va uskunalar xarid qilish uchun.

Bunday vaziyatlarda uzoq davom etadigan tartiblarsiz tezkor moliyalashtirish imkoniyatiga ega bo‘lish muhimdir. Amaldagi biznes va ijobiy kredit tarixiga ega bo‘lgan yakka tartibdagi tadbirkorlar YATT uchun tezkor kredit olish imkoniyatini ko‘rib chiqishlari mumkin.

Bank krediti olish ko‘pincha uzoq davom etadi: hujjatlar yig‘ish, kutish va tekshiruvlardan o‘tish talab qilinadi. Mikromoliya tashkilotlari esa yanada moslashuvchan yondashuv va moliyalashtirishga tezkor kirish imkonini taklif qiladi. Masalan, O‘zbekistonda Una Moliya MMT orqali garov va kafillarsiz tezkor onlayn mikroqarzni to‘liq onlayn tarzda rasmiylashtirish mumkin.

Biznesni rivojlantirish uchun pul oling

• 15 daqiqada mikroqarz
• Yuqori tasdiqlash darajasi
• Garov va kafilsiz

Pul olish

Nima uchun tadbirkorlar Una Moliya’ni tanlaydi

Una Moliya — bu O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankida ro‘yxatdan o‘tgan litsenziyalangan mikromoliya tashkiloti bo‘lib, u yakka tartibdagi tadbirkorlar va kichik biznes vakillariga ham xizmat ko‘rsatadi.

Una Moliya’da mikroqarzlarning asosiy afzalliklari:

• 15 daqiqada onlayn rasmiylashtirish — ofisga tashrif buyurmasdan.
• Minimal hujjatlar — pasport yoki ID-kartaning o‘zi yetarli.
• Arizani tezkor ko‘rib chiqish — bir necha daqiqada ma’qullash imkoniyati.
• Mablag‘lar bank kartasi yoki hisob raqamiga o‘tkaziladi.
• IP, o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar va biznes egalari uchun mos.

Muhim: mikroqarzdan ish haqi to‘lash, tovar xarid qilish yoki biznesni rivojlantirish kabi istalgan maqsadlarda foydalanish mumkin.

Mikromoliyaviy yechimlar qisqa muddat ichida mablag‘ jalb qilish va uni operatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirish imkonini beradi. Bu ayniqsa mijozlardan tushum keyinroq kelishi kutilayotgan, ammo majburiyatlarni hozir bajarish kerak bo‘lgan holatlarda dolzarbdir.

Agar sizda YATT va barqaror daromad mavjud bo‘lsa, vaqtinchalik kassa uzilishi sababli biznes jarayonlarini to‘xtatishning hojati yo‘q. Biznes uchun mablag‘ni bugunoq oling!